Sonnenbruchizm
W roku 1954 w artykule na temat biografii wewnętrznej pisarza zanotował: "Zagadnienie to, problem winy ťporzadnego NiemcaŤ, niepokoiło mnie przez parę lat bez określonych zamierzeń pisarskich [...] Ważny problem polityczno-moralny, który w roku 1948 skonkretyzował mi się jako problem ťsonnenbruchizmuŤ, żył we mnie szereg poprzednich lat, karmił się okruchami zjawisk, jakie niekiedy przenikały przez druty obozu i dojrzewał wewnętrznie na długo przedtem, zanim stał się tworzywem określonego zamysłu pisarskiego". Z tych rozważań zrodziła się sztuka Niemcy, rzecz o odpowiedzialności moralnej, dziejąca się w konkretnej rzeczywistości politycznej, utwór o czasach hitleryzmu, ale w istocie, nawet gdy pominiemy zgoła zbyteczny epilog, sztuka o powojennej współczesności niemieckiej, na co słusznie zwracali uwagę również i sami Niemcy, że przypomnę znamienny szkic Hansa Mayera Kruczkowski i temat niemiecki, zamieszczony w "Dialogu" w grudniu 1962 r - był on niezwykle ciekawy ale i jest bardzo ważny.
Nonkonformizm .